Monumentalny wygląd Masywu Ślęży, wznoszącego się 500 metrów ponad otaczające go równiny, sprawił, że był on od dawna obiektem szczególnego zainteresowania. Masyw ten jest ewenementem zarówno dzięki swojemu położeniu, pochodzeniu, walorom krajobrazowym jak i charakterowi przyroda żywej i nieożywionej. Ze względu na złożoność struktury geologicznej, dotyczącej zróżnicowania skał i minerałów, omawiany teren należy do rzadkiego w Polsce przykładu gór stanowiących wyspę wśród równin.
     Ślężańska flora i fauna jest stosunkowo młodego pochodzenia. W epoce lodowej prawdopodobnie jedynie szczytowe partie Ślęży wystawały ponad powierzchnię lądolodu, tworząc tzw. nunatak. W związku z tym był to niewielki obszar, a panowały na nim niesprzyjające warunki klimatyczne. Wydaje się, że cała pierwotna flora i fauna ginęła lub wycofywała się na południe, a po ustąpieniu lodowca kolonizowała masyw. (...)

Ślęża zajmuje szczególne miejsce w historii kultury Śląska i Europy Środkowej, przede wszystkim jako ośrodek kumulacji sił twórczych rozlicznych społeczności, które uczyniły z niej swoje centrum kulturowe. (...) [16]

Najstarsze, jak do tej pory, ślady bytności człowieka w tej okolicy pochodzą z okresu neolitu (młodsza epoka kamienia). Z tamtego okresu pochodzą fragmenty naczyń glinianych oraz narzędzia kamienne. Następne ślady bytności ludzkiej pochodzą z okresu funkcjonowania kultury łużyckiej (VIII - VI w. p.n.e.).

Więcej o Ślezy i okolicy możesz przeczytać na stronach Klubu Ludzi Gór MNICH.

Ślęża (718 m) - najwyższy szczyt masywu. Na szczycie ślady kultów - słowiańskiego (niedźwiedź kamienny ze znakiem krzyża na brzuchu, fragmenty wałów kamiennych na północnym stoku) i chrześcijańskiego (kościół - dawnym zwyczajem postawiony na świętej ziemi pogan), poza tym schronisko turystyczne im. R. Zmorskiego i wieża widokowa skąd można podziwiać panoramy Gór Sowich czy Karkonoszy.

Wieżyca (415 m) - wzniesienie leżące na szlaku żółtym (z Sobótki na Ślężę). Na szczycie wieża widokowa, niestety, na ogół zamknięta. Wokół szczytu jeden z najlepiej zachowanych kręgów kamiennych (w postaci wału).

Radunia (573 m) - drugi po Ślęży pod względem wysokości szczyt. Można tu znaleźć nie naniesione na mapy znaki kultów pogańskich (krąg kamienny wokół szczytu o obwodzie 1780 m, szerokości 4,5 m oraz wysokości 40-60 cm), jak również poniemieckie sztolnie. W jednej z nich mają swoje zimowisko nietoperze.

Muzeum Ślężańskie - gromadzi informacje archeologiczne i przyrodnicze tego terenu. Można do niego dojść dwoma szlakami archeologicznymi.

Rezerwaty przyrody:

Łąka Sulistrowicka - rezerwat florystyczny o powierzchni 26,4 ha, położony na północny wschód od Raduni. Odznacza się dużym bogactwem gatunkowym (237 gat. roślin naczyniowych rośnie tu 20 prawnie chronionych gatunków.

Góra Radunia - rezerwat florystyczny obejmujący szczyt góry powyżej poziomicy 500 m.

Góra Ślęża - rezerwat o pow. 141,4 ha utworzony ze względu na ochronę zabytków historycznych i walorów krajobrazowych.

Skalna - zespół przyrodniczo-krajobrazowy chroniący grupę skał na południowo-zachodnim zboczu Ślęży. Jego główną wartość przyrodniczą stanowią walory geologiczne.

Rezerwat archeologiczny w Będkowicach - obejmujący wczesnośredniowieczny zespół osadniczy, składający się z cmentarzyska kurhanowego (VIII - IX w.) i grodziska (VIII - XI w.). Kilka lat temu miały tu miejsce pogańskie "postrzyżyny" a w chwili obecnej w tych okolicach ma swoje spotkania "Zrzeszenie Wiary Rodzimej" odwołujące się do pogańskich tradycji.

Wokół Ślęży znajduje się spora ilość rozsianych po okolicy rzeźb kultowych. Najsłynniejsze: Panna z rybą i Niedźwiedź za Rozdrożem pod Kamiennym Krzyżem (na skrzyżowaniu szlaków czerwonego, żółtego i czarnego "niedźwiadka"), mnich (na szlaku czarnego "niedźwiadka"), kamienne niedźwiedzie są również wmurowane w fasadę kościoła św. Jakuba, zaś przed kościołem św. Anny stoi "grzyb".

Szlaki archeologiczne:

Szlak Sobótka - Będkowice (czerwony "niedźwiadek"). Prowadzi od dworca PKP Sobótka przez miasto i dalej - podnóżem Stolnej (371 m) i Strzegomianki - do rezerwatu archeologicznego w Będkowicach i przystanku PKS w centrum wsi.

Szlak Sobótka - Przeł. pod Wieżycą - Strzegomiany - Rez. archeologiczny w Będkowicach - Ślęża - Skalna - Sobótka-Górka (czarny "niedźwiadek") - trasa ok. 4,5 godziny. Początek trasy na stacji PKP Sobótka, przez miasto na przełęcz pod Wieżycą do schroniska im. B. Z. Stęczyńskiego. Przy kamiennym "Mnichu" droga skręca na Wierzycę (415 m), której szczyt z wieżą widokową opasuje krąg kamienny. Dalej szlak przez Strzegomiany prowadzi do rezerwatu archeologicznego w Będkowicach. Od cmentarzyska kurhanowego szlak dochodzi na Rozdroże pod Kamiennym Krzyżem i stąd, z innymi szlakami na szczyt Ślęży. Dalej, przez formacje skalne "Olbrzymki" i "Skalna", zachodnim zboczem Ślęży do przystanku PKS Sobótka-Górka.

Szlaki rowerowe:

Wrocław - Sobótka - znaki niebieskie - prowadzący przez szereg miejscowości drogami asfaltowymi i polnymi.

Dla rowerzystów została wyznaczona trasa o długości ok. 16 km. Jej punkty wyjazdowe znajdują się: w Sobótce, obok kościoła św. Anny, na drodze dojazdowej do schroniska "Pod Wieżycą" (ul. AK) przy wypożyczalni rowerów, na przeł. Tąpadła. Znajdują się tam tablice informacyjne z regulaminem.

Przed wielu, wielu laty, diabły zawistne o dzieło Pana Boga, któremu tak pięknie udała się ziemia śląska, postanowiły zniszczyć i zasypać kamieniami całą krainę, aż po dzisiejszy Wrocław. Czasu miały jednak niewiele - od wiosennego zrównania dnia z nocą do Nocy Świętojańskiej. Zaczęły więc znosić potężne bloki skalne i budować ogromne góry. Tak powstały Sudety ze swym najwyższym szczytem Śnieżką. Dni było jednak coraz mniej i sił, mimo że piekielnych, przy tej ciężkiej pracy ubywało. Kolejne usypiska były więc coraz mniejsze i nie tak starannie uformowane. Wzgórza Łomnickie, na przykład, stanęły w poprzek Karkonoszy. Nadeszła wreszcie Noc Świętojańska - koniec diabelskiej roboty - w ostatniej więc chwili gdzieniegdzie na Przedgórzu czarty usypały kamienne kopce.

Między dwoma takimi wzniesieniami, położonymi najdalej na północ od Karkonoszy, w okolicach dzisiejszej sobótki, znajdowało się jedyne wejście do piekieł. Pewnego poranka jedną z tych gór, zwaną kiedyś Górą Anielską, a dziś Gozdnicą, opanował hufiec aniołów i zaatakował armie piekielne stojące na Raduni. Rozgorzała zacięta walka, w której bronią były bloki skalne. Pociski były tak ciężkie, że nie dolatywały do celu. Spadając w połowie drogi zamknęły wejście do piekła i utworzyły nową wielką górę, Ślężą później nazwaną. Gdy zobaczył to Lucyfer zdenerwował się okrutnie i chwyciwszy potężną skałę rzucił ją w kierunku aniołów - tak powstała Stolna. Następny pocisk też był niecelny; upadł przed górą zajętą przez anioły i tak utworzyło się wzniesienie dziś zwane Wieżycą. Zrozpaczony czarci dowódca tupnął kopytem z taką siłą, że ziemia się przesunęła i tak powstała przełęcz Tąpadła oddzielająca Ślężę od Raduni. Od tej pory diabły nie mogąc dostać się do swej siedziby nasyłają na Ślężę burze i pioruny, z nadzieją, że kiedyś odsłoni się na powrót wejście do piekieł.[17]

Schronisko Pod Wieżycą, 55-050 Sobótka, ul. Armii Krajowej 13, tel. (071) 316 28 57;
Schronisko Na Ślęży im. R. Zmorskiego;
Hotel Pod Misiem, 55-050 Sobótka, ul. Mickiewicza 7/9, tel. (071) 316 20 34.